Xitayning Uyghur kimlikini qayta qurushidiki lagér "Mektep" liri

Muxbirimiz eziz
2019-08-23
Élxet
Pikir
Share
Print
Xitay hökümiti élan qilghan "Aq tashliq kitab" muxbirlargha tarqitiliwatqan körünüsh. 2019-Yili 24-iyul, béyjing.
Xitay hökümiti élan qilghan "Aq tashliq kitab" muxbirlargha tarqitiliwatqan körünüsh. 2019-Yili 24-iyul, béyjing.
AP

Xitay hökümitining milyonlarche Uyghurni lagérlargha qamiwélishi hemde ularni insaniyliqtin tolimu yiraq shekilde qiynaq we kontrolluqqa élishi yéqinqi mezgillerde izchil axbarat wasitiliri we xelq'araliq muhakime sorunliridiki muhim témilardin biri bolup keldi. Tashqi dunyaning türlük bésimlirigha jawab teriqiside xitay hökümiti yéqinda lagérlarni aqlash mezmunidiki "Aq tashliq kitab" ni élan qilghandin kéyin, her sahening küchlük tenqidi we mesxirisige duch keldi. Xitay hökümitining bu qilmishini beziler "Aq tashliq kitab' qa yoshurun'ghan 'aq tashliq yalghanlar'" dep atighan bolsa, yene beziler buning konirap ketken aldamchiliq usuli ikenlikini körsetti. En'gliyediki
"Koda hékayiliri" axbarat merkizining xadimliridin zobél kokrél xanim bolsa buni "Medeniyet qirghinchiliqini aqlash urunushi" dep qaraydu.

Izobél xanim bu heqtiki qarashlirini "Xitayning Uyghur kimlikini qayta qurush dewasi" namliq maqaliside oxshimighan nuqtilardin sherhleydu. Uning qarishiche, xitay hökümiti nöwette Uyghurlarning pütkül meniwiyet dunyasigha chongqur singip ketken islam étiqadini bash nishan qilghan bolup, özlirining islam dinigha qaritilghan hujumlirini heqliq qilip körsitish meqsitide "Islam dinini Uyghurlar boynigha qilich tenglen'gen halda ilajsiz qobul qilghan. Bu ular üchün tashqi dunyadin mejburiy téngilghan din" dégenni küchep teshwiq qilghan. Shuning bilen birge nechche yildin buyan izchil halda islam dini bilen baghlinishliq bolghan barliq hadisilerni, jümlidin diniy libaslar, diniy isimlar, meschit-xaniqalar we diniy pa'aliyetlerni yoqitip mangghan.

U bu heqte söz bolghanda mundaq deydu: "Qayta qurush, dégen atalghuni ishlitishimde bu atalghuning keynige qandaq mezmunlarning yoshurun'ghanliqini körsitip bérishni oylashtim. Chünki xitay hökümiti yéqinda élan qilghan 'aq tashliq kitab' ularning 'mektep' namidiki 'terbiyelesh merkezliri' ni yolluq qilip körsitishidiki eng chong wasitilerdin bolup qaldi. Yene kélip buningda xitay hökümitining Uyghurlarning meniwiyet dunyasida bir omumiy késellik wirusi mewjut, buni tézdin dawalash lazim, deydighan chüshenchisi eks ettürülgen. Qiziq bolghini, bu 'aq tashliq kitab' ta xitay hökümiti islam dinini Uyghurlarning özige xas din emes, belki qoral küchi arqiliq mejburiy téngilghan din, dégen pikirni bekrek tekitligen. Ular mushu arqiliq 'biz silerge mejburlan'ghan bundaq bir idé'ologiyeni tazilash arqiliq emeliyette silerge yardem qiliwatimiz' dégen pikirni algha süridu, shuningdek özlirining 'esebiylikke qarshi turush' kürishining heqqaniy ikenlikini delilleshni közleydu. Ular mushu arqiliq Uyghurlarning milliy medeniyiti bilen islam dinini bir-biridin ajritiwétishni tüp nishan qilghan. Halbuki, Uyghurlarning herqandiqi öz milliy kimlikini islam dini arqiliq ipadileydu: ular islam dini bilen tughulidu, islam tuyghusida yashaydu, islam bilen birlikte mewjut bolidu. Shunga islam dinini Uyghurlarning öz dini emes, dep höküm qilish peqetla eqilge sighmaydighan bir ish. Méningche, Uyghurlarning 99 pirsenti buni qobul qilmaydu, dep qaraymen."

Aptorning pikriche, xitay hökümiti Uyghurlarni islam dinidin pütünley uzaqlashturush hemde ularni xitay medeniyet chembiriki ichige élip kirish üchün yalghuz teshwiqat wasitisi bilenla cheklinip qalmighan. Uyghurlarni özlirining en'eniwi medeniyet kimliki, diniy kimliki we milliy kimlikidin tandurush üchün ular lagérlarni köplep tesis qilghan. Lagérlardiki "Ménge yuyush" mu del mushuni merkiziy wezipe qilghan. Bu lagérlardin melum bolghan uchurlarda bu jaylarning türmige oxshash ikenliki éytilsimu, xitay hökümiti izchil buni "Kespiy terbiyelesh mektipi" dep kelmekte. Emdilikte bolsa xitay hökümiti téximu ilgirilep "Lagérdikilerning hemmisini qoyuwettuq" déyishke bérip yetken. Halbuki, gülbahar jélilowa qatarliq hayat shahitlar bolsa buningdin pütünley perqliq bolghan hékayilerni sözlep kelmekte.

U bu heqte mundaq deydu: "Bu yerde aydinglashturuwalidighan bir nuqta bolsa gülbahar jélilowa qamaqtiki waqtining köp qismini tutup turush merkizide ötküzgen. Shunga uning kechmishliri bilen lagérdikilerning ehwali perq qilidu. Hazir bolsa xitay hökümiti 'kespiy terbiyelesh mektipi' dep atiliwatqan jaylardiki tutqunlarning 90 pirsentini qoyuwetkenlikini dawrang qiliwatidu. Emma lagérlarni yéqindin közitip kéliwatqan mutexessislerning pikirige qarighanda bu kishiler qoyuwétilgini yoq. Eksiche, bir xil tutup turush sheklidin yene bir xil tutup turush sheklidiki qamaqqa yötkelgen. Gülbahar jélilowa del buning misali. Bizge melum bolghan yene bir ehwal shuki, tutqun nishani bolghan kishilerning öz mehelliside, öz shehiride nezerbend qilinishi dégenler hazir adettiki ehwalgha aylinip qalghan. Mana mushundaq 'gumanliq' dep qaralghan sansiz kishiler xitayning jinayi ishlar qanun sistémisida iz-déreksiz ghayib bolup kétiwatqanliqtin dunyaning lagérlar we 'kespiy terbiyelesh mektipi' heqqidiki chuqanliri barghanséri yuqiri pellige chiqti. Mana mushu chuqanlarni jimiqturuwétish meqsitide xitay hökümiti 'hemmeylenni qoyuwettuq' dep qoyup tézdin tutqundiki Uyghurlarni yene bir tutup turush sheklige yötkeshke kirishmekte."

Izobél xanimning pikriche, xitay hökümitining Uyghurlarni öz medeniyet we kimlik chembirikidin uzaqlashturush urunushi ashu xil kimlik chüshenchilirini dawam etküzidighan ma'arip sahesini kontrol qilishida téximu ashkara ipadilinidiken. Uyghurche til we yéziqning men'i qilinishi bolsa buningdiki bir misal, xalas. U ziyaret qilghan shahitlardin biri akisining xitay hökümitige saqchi xadimi bolup ishligenlikini, bu jeryanda Uyghurche kitablarning mejburiy yighiwélinishi axiri akisining hörkirep yighlishigha seweb bolghanliqini sözlep bergen.

"Biz herqachan Uyghurlarning béshigha qandaq paji'elerning kéliwatqanliqigha bekrek diqqet qilip kéliwatimiz. Halbuki, bu ishlar bilen birlikte otturigha chiqiwatqini sépi özidin zor kölemdiki medeniyet qirghinchiliqi boluwatidu. Shunga Uyghurlar hayatining bashqa sehipilirimu mushuninggha mas halda yoqitishqa duch kéliwatidu. Bu weqelikte shahitining ismi 'muyesser mijit' dégen namda bérildi. Uning akisi saqchiliqqa qobul qilin'ghan hemde mexsus Uyghurlarni tutqun qilish we qiynashqa sélin'ghan. Emma ishtin chüshüp öyge kelgende u herqachan tamni mushtlap yum-yum yighlap kétidu. Singlisi buni bayqighan bolsimu, sorashqa jür'et qilalmaydu. Chünki saqchilarning lagérdikilerni qandaq qiynaydighanliqi heqqide u bashqilardin köp anglighan. Shundaq qilip muyesserning akisi mushu teriqide köz yéshini héchkimge körsetmeydu. Emma bir küni u ishtin chüshüp öyge kelgende kitab ishkapining qupquruq bolup qalghanliqini bayqaydu. U singlisi bilen birlikte yillardin buyan toplighan we söyüp oqup kéliwatqan Uyghurche tarix, medeniyet, sen'et qatarliq sahelerge da'ir kitablarni da'irilerning musadire qilip élip ketkenlikini anglighanda hemmeylenning aldidila buquldap yighlap kétidu."

Melum bolushiche, xitay hökümitining "Medeniyet qirghinchiliqi" herikiti barghanséri yuqiri pellige chiqiwatqan bolup, analizchilar "Xitay hökümitining aldamchiliq teshwiqatliri bir qisim sadda kishilerni aldiyalighan bilen heqiqetni yoshuralmaydu," dep qarimaqta iken.

Toluq bet