Uyghurlar diyarida "Tibet rétsépi" we saqchi qoshunining shiddet bilen köpiyishi

Muxbirimiz eziz
2017-08-14
Élxet
Pikir
Share
Print
Uyghurlar diyaridiki tibet siyasiti muhakime qilin'ghan maqale. www.scmp.com Tor bettin resimge élin'ghan.
Uyghurlar diyaridiki tibet siyasiti muhakime qilin'ghan maqale. www.scmp.com Tor bettin resimge élin'ghan.
www.scmp.com

Uyghurlar diyaridiki siyasiy weziyet bilen zich munasiwetlik boluwatqan ehwallarning biri, Uyghurlar diyarida herxil namlarda qobul qiliniwatqan saqchilar qoshunining ghayet zor "Amanliq küchliri" bolup teshkillinishi boluwatqanliqi melum. Bu munasiwet bilen mutexessisler Uyghurlar diyaridiki weziyetning "Mukemmel saqchi döliti" ning sheklini éliwatqanliqini otturigha qoymaqta. Shuning bilen birge, buning Uyghurlar diyarida "Tibet rétsépining sinaq qilinishi" ikenlikini tekitlimekte.

Uyghurlar diyarining nöwettiki siyasiy weziyiti heqqide pikir yürgüzgüchiler köpinche ötken bir yilliq ehwalni 2016-yili awghustta Uyghurlar diyarigha birinchi qol hökümran bolup yötkilip kelgen chén chu'en'goning siyasiy tedbirlirige baghlap kéliwatqanliqi melum. Chén chu'en'go tibet aptonom rayonidin Uyghurlar rayonidiki partiye sékrétarliqigha almashqandin buyan yolgha qoyghan eng muhim tedbirlerning biri "Muqim ijtima'iy weziyet yaritishta saqchilar qoshunigha tayinish" boldi. Xitay axbarat wasitiliri hemde mutexessisler toplighan uchurlargha asaslan'ghanda, bu tedbir yolgha qoyulghandin buyan Uyghurlar diyarida jem'iy 84 ming kishilik saqchi xizmet orni heqqide uchur bérilgen, bu bolsa ötken on yilda bérilgen mushu xildiki élanlarning yighindisidin 50% köp bolghan. "Jenubiy xitay seher géziti"ning shenbe (12-awghust) sanigha bésilghan mexsus témidiki maqale ene shu saqchi ponkitliri we uning yéqinqi tereqqiyat ehwaligha béghishlan'ghan.

Maqalida körsitilishiche, xitay da'iriliri saqchilar qoshunidiki bu xil "Gheyriy" éshish hadisisini "Islam esebiyliki we térrorluqi" gha zerbe bérishning éhtiyajigha baghlap chüshendürüshke urunsa, muhajirettiki Uyghurlar xitay da'irilirining diniy étiqad bésimi we tengsiz milliy siyasitining Uyghurlarni "Térrorchi" bolushqa mejburlawatqanliqini algha süridu.

Gérmaniyediki "Yawropa medeniyiti we ilahiyet mektipi" ning oqutquchisi doktor adryan zénz bu heqtiki sanliq melumatlar asasida Uyghurlar diyarining siyasiy weziyitini analiz qilip kéliwatqan mutexessislerning biri. Uning pikriche, "Chén chu'en'go kelgendin buyan eng yuqiri pellige chiqqan qurulushlarning biri 'xelqqe qulayliq saqchi ponkiti' ni omumlashturush üchün Uyghurlar diyarida saqchi qoshunigha ghayet zor sanda xadim qobul qilish bolghan." ikkinchi türlük qilip éytqanda, élan qilin'ghan xizmet orunlirining mutleq köp qismi "Xelqqe qulayliq saqchi ponkiti" gha yardemchi saqchi, saqchi yaki alahide saqchi qobul qilish heqqide bolghan. Melum bolushiche, ürümchi shehirining özidila minggha yéqin "Saqchi ponkiti" köpeytip sélin'ghan bolup, hazir pütkül Uyghurlar diyarigha omumliship bolghan bu saqchi ponkitliri asasen nechche yüz métirda birdin jaylashqan iken.

Uning pikriche, bu tedbir emeliyette chén chu'en'go tibet aptonom rayonining partiye sékrétari boluwatqan mezgilliridila, yeni 2011-yilidin bashlap tibet rayonida yolgha qoyulghan hemde xitay axbaratlirida "Öchmes chiragh" dep medhiyilen'gen. Aridin besh yil ötüp Uyghurlar diyarigha yötkelgendin kéyin, u birinchi bolup özining tibet rayonida sinaqtin ötken tedbirlirining biri bolghan "Xelqqe qulayliq saqchi ponkiti" berpa qilish usulini kéngeytishke kirishken. Xitay axbarat wasitiliride bérilgen alaqidar xewerlerdin melum bolushiche, Uyghurlar diyaridiki bu xil saqchi ponkitlirining tamliri sémonttin yasilip, oq ötmes "Istihkam" sheklini alghan. Emma adryan zénzning pikriche, bundaq zor sanda saqchi qobul qilish hemmidinmu bekrek muntizim saqchi we alahide saqchi qisimlirining chiqimini téjeshni nishan qilghan iken. U bu heqte mundaq deydu: "U (yeni chén chu'en'go) tibettikige oxshash saqchi döliti berpa qilishni isteydiken, uninggha mushundaq qilmay bashqa amal yoq. Yene kélip uning bu jehette qollan'ghan istratégiyisi bekmu 'chéchenlerche' otturigha qoyuldi: buningda u chiqimni eng töwen chekke chüshürüsh üchün qobul qilmaqchi bolghan saqchilarni waqitliq xadim sheklide qobul qildi. Yene bir yaqtin bu xizmet orunliri heqiqiy menidin dölet puqraliri üchün mulazimet qilidighan bashqa saheler we türlerge zadila oxshimaydu. Shunga bu xizmet orunliri asasiy jehettin resmiy bolmighan xizmet toxtamliri arqiliq toldurulidu. Bu saqchi xizmitige qobul qilin'ghanlarning beziliri derweqe puqralar mulazimiti bilen shughullinip baqqanlar bolushi mumkin, emma mutleq köp qismi ömride undaq ish dégenlerni qilip baqmighanlar. Shunga mushu nuqtidin alghandimu bunche köp 'mulazimetchi' saqchilarni yighiwélishning ornigha ularni jayidila qoyup qoyghan bolsa boluwéretti. Yene kélip bu qobul qilin'ghan saqchilargha bérilidighan parawanliqqa munasiwetlik unche köp siyasetlermu yoq. Bu bolsa yene bir yaqtin bu xil saqchi qobul qilishning tennerxini téximu töwenlitidu. Rayonlarning jughrapiyelik orunlishishtiki perqige asasen bezi rayonlarda rastinla mushundaq saqchilar qoshunigha nisbeten bir éhtiyaj bolushi mumkin. Mushu xildiki rayonlarda bu jehette adem küchi kemlik qilsa, ular yardemchi saqchi dégenlerge bir'az yuqiri ma'ash bérip, bu xizmetke iltimas qilghuchilarni yuqiriraq iqtisadiy menpe'etke érishtüridu. Xuddi biz körüp ötkinimizdek, shimaldiki shixenze shehiride ishlewatqan saqchilarning ma'ashi jenubtiki yéza igilik rayonlirida ishlewatqan saqchilarning ma'ashidin xélila yuqiri."

Yéngi déhlida olturushluq firansiyelik yazghuchi we zhurnalist, tibetshunas klawdi arpi (Claude Arpi) chén chu'en'goning Uyghurlar diyarida bunche zor sanda saqchi qoshuni berpa qilip chiqishini bashqa nuqtidin bahalaydu. Uning qarishiche, chén chu'en'goning hazir qiliwatqanliri peqet u tibetning partiye sékrétari bolghan mezgilde nechche yillap sinaq qilin'ghan "Tibet rétsépi" ni yéngiwashtin ijra qilghanliq iken. Uning pikriche, buningdiki meqsetlerning biri, xitay hazir ijra qiliwatqan "Bir belwagh, bir yol qurulushi" da Uyghurlar bölikining xitay hökümiti üchün achquchluq orun sanilidighanliqi iken. U bu heqtiki so'alimizgha élxet arqiliq jawab bérip mundaq deydu: "Chén chu'en'go shinjangni 'tinchlandurush' qa mangghanda 'tibet rétsépi' ni özi bilen bille élip mangghan. Bu yéngi wezipe shübhisizki, uning üchün emelning öskenlikila emes, yene bir sinaq. Chünki, adette shinjangning partiye sékrétarliri siyasiy byurogha eza bolidu. U mushu yosunda shinjangni tinchlanduralisa, buninggha jawaben ashu orun'gha érishidu. U buning üchün özining tibette köp qétimlap sinaq qilghan 'asmanda tor, yerde qapqan' dégen uslubini saqchi qoshuni arqiliq emelge ashurmaqchi boluwatidu."

Adryan zénzning pikriche, "Saqchi köp bolsa jem'iyet bixeter bolidu" dep qarash tolimu bir tereplime pikir bolup, jem'iyetning muqim bolush-bolmasliqi saqchilarning sani bilen munasiwetsiz iken. Eksiche, Uyghurlar diyarida ijra boluwatqan ehwal hazir minglap xizmetke éliniwatqan mushu yardemchi saqchilar arqiliq Uyghurlarni charlash, nazaret qilish, shuningdek kütülmigen hadisilerning aldini élish bolmaqta. Shuning üchün u bundaq zor sanda saqchi qobul qilish arqiliq Uyghurlar diyarida "Inaq jem'iyet berpa qilish"ning mumkinchiliki bekmu kichik, dep qaraydiken. U bu heqte söz bolghanda mundaq dédi: "Bu mesililerge bashqa bir nuqtidin qarashqa toghra kélidu. Méningche, nurghunlighan xitay puqraliri bu xildiki amanliq küchlirining bolushini ümid qilidu. Mesilen, lasa shehiride 'xelqqe qulayliq saqchi ponkit' liri nurghun jinayetlerni, mesilen, yanchuqchiliq yaki bashqa ushshaq-chüshshek jinayetlerni rawurus azaytti. Buning bilen lasa nahayiti bixeter sheherge aylandi. Ishinimenki, bezi tibet zatlirimu bu nuqtini delilleydu. Emma milliy zulum, bolupmu bu xil sistémida tibetler we Uyghurlar nuqtiliq nishan qilinsa, ularning téléfonliri herqachan tekshürülüp tursa, ularning özliri herqachan so'al-soraqqa duch kélip tursa, tekshürüsh ponkitliri qedemde bir tesis qilinip Uyghurlarni tekshürüp tursa, bu xil bésim muhiti hökümet xizmetchilirigimu yüklense u halda nurghunlighan kishi mushundaq saqchi ponkitlirigha yollinip kétip qalidu. Yene bir yaqtin bu ijtima'iy tedbir dep qariliwatidu. Emma bu hal, shinjangda tibettikidinmu better shekilde ijra qiliniwatidu. Mesilen, bowaqlarning ismi, saqal-burut, yaghliq, yene jüme künliri jezmen xizmet qilish dégendek chare-tedbirler emeliyette amanliq üchün téximu küchlük bolghan qayturma zerbige seweb bolup qélishi mumkin. Shunga biz mu'eyyen derijide menpe'etlik bolghan yaki menpe'etlik bolidighanliqi roshen bolghan bu xil 'amanliq'ning alliqachan köpligen chataqlarni tériwatqanliqigha shahit bolmaqtimiz, yeni uning nahayiti zor bolghan bir yoshurun xeterge hamilidar boluwatqanliqini, shundaqla 'az sanliq milletler' arisida bir qayturma zerbige orun raslawatqanliqini biz tesewwur qilalaymiz."

"Jenubiy xitay seher géziti" ning muxbiri qeshqerde ahalilerni ziyaret qilghanda, da'imliq yanfon tekshürüsh yaki shexslerni tekshürüshning asasen Uyghurlargha qaritilghanliqini delilligen. Yerlik ahaliler bolsa muxbirgha "Xelqqe qulayliq saqchi ponkiti" ning heqiqetenmu "Qulayliq" ikenlikini, emma hökümetning hazir "Amanliq"tin bashqa héchnersige köngül bölmeydighanliqini sözlep bergen.

Toluq bet