Уйғурлар диярида «тибәт ретсепи» вә сақчи қошуниниң шиддәт билән көпийиши

Мухбиримиз әзиз
2017-08-14
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Уйғурлар дияридики тибәт сиясити муһакимә қилинған мақалә. www.scmp.com Тор бәттин рәсимгә елинған.
Уйғурлар дияридики тибәт сиясити муһакимә қилинған мақалә. www.scmp.com Тор бәттин рәсимгә елинған.
www.scmp.com

Уйғурлар дияридики сиясий вәзийәт билән зич мунасивәтлик болуватқан әһвалларниң бири, уйғурлар диярида һәрхил намларда қобул қилиниватқан сақчилар қошуниниң ғайәт зор «аманлиқ күчлири» болуп тәшкиллиниши болуватқанлиқи мәлум. Бу мунасивәт билән мутәхәссисләр уйғурлар дияридики вәзийәтниң «мукәммәл сақчи дөлити» ниң шәклини еливатқанлиқини оттуриға қоймақта. Шуниң билән биргә, буниң уйғурлар диярида «тибәт ретсепиниң синақ қилиниши» икәнликини тәкитлимәктә.

Уйғурлар дияриниң нөвәттики сиясий вәзийити һәққидә пикир йүргүзгүчиләр көпинчә өткән бир йиллиқ әһвални 2016-йили авғустта уйғурлар дияриға биринчи қол һөкүмран болуп йөткилип кәлгән чен чуәнгониң сиясий тәдбирлиригә бағлап келиватқанлиқи мәлум. Чен чуәнго тибәт аптоном районидин уйғурлар районидики партийә секретарлиқиға алмашқандин буян йолға қойған әң муһим тәдбирләрниң бири «муқим иҗтимаий вәзийәт яритишта сақчилар қошуниға тайиниш» болди. Хитай ахбарат васитилири һәмдә мутәхәссисләр топлиған учурларға асасланғанда, бу тәдбир йолға қоюлғандин буян уйғурлар диярида җәмий 84 миң кишилик сақчи хизмәт орни һәққидә учур берилгән, бу болса өткән он йилда берилгән мушу хилдики еланларниң йиғиндисидин 50% көп болған. «Җәнубий хитай сәһәр гезити»ниң шәнбә (12-авғуст) саниға бесилған мәхсус темидики мақалә әнә шу сақчи понкитлири вә униң йеқинқи тәрәққият әһвалиға беғишланған.

Мақалида көрситилишичә, хитай даирилири сақчилар қошунидики бу хил «ғәйрий» ешиш һадисисини «ислам әсәбийлики вә террорлуқи» ға зәрбә беришниң еһтияҗиға бағлап чүшәндүрүшкә урунса, муһаҗирәттики уйғурлар хитай даирилириниң диний етиқад бесими вә тәңсиз миллий сияситиниң уйғурларни «террорчи» болушқа мәҗбурлаватқанлиқини алға сүриду.

Германийәдики «явропа мәдәнийити вә илаһийәт мәктипи» ниң оқутқучиси доктор адрян зенз бу һәқтики санлиқ мәлуматлар асасида уйғурлар дияриниң сиясий вәзийитини анализ қилип келиватқан мутәхәссисләрниң бири. Униң пикричә, «чен чуәнго кәлгәндин буян әң юқири пәллигә чиққан қурулушларниң бири ‹хәлққә қулайлиқ сақчи понкити' ни омумлаштуруш үчүн уйғурлар диярида сақчи қошуниға ғайәт зор санда хадим қобул қилиш болған.» Иккинчи түрлүк қилип ейтқанда, елан қилинған хизмәт орунлириниң мутләқ көп қисми «хәлққә қулайлиқ сақчи понкити» ға ярдәмчи сақчи, сақчи яки алаһидә сақчи қобул қилиш һәққидә болған. Мәлум болушичә, үрүмчи шәһириниң өзидила миңға йеқин «сақчи понкити» көпәйтип селинған болуп, һазир пүткүл уйғурлар дияриға омумлишип болған бу сақчи понкитлири асасән нәччә йүз метирда бирдин җайлашқан икән.

Униң пикричә, бу тәдбир әмәлийәттә чен чуәнго тибәт аптоном райониниң партийә секретари болуватқан мәзгиллиридила, йәни 2011-йилидин башлап тибәт районида йолға қоюлған һәмдә хитай ахбаратлирида «өчмәс чирағ» дәп мәдһийиләнгән. Аридин бәш йил өтүп уйғурлар дияриға йөткәлгәндин кейин, у биринчи болуп өзиниң тибәт районида синақтин өткән тәдбирлириниң бири болған «хәлққә қулайлиқ сақчи понкити» бәрпа қилиш усулини кеңәйтишкә киришкән. Хитай ахбарат васитилиридә берилгән алақидар хәвәрләрдин мәлум болушичә, уйғурлар дияридики бу хил сақчи понкитлириниң тамлири семонттин ясилип, оқ өтмәс «истиһкам» шәклини алған. Әмма адрян зензниң пикричә, бундақ зор санда сақчи қобул қилиш һәммидинму бәкрәк мунтизим сақчи вә алаһидә сақчи қисимлириниң чиқимини теҗәшни нишан қилған икән. У бу һәқтә мундақ дәйду: «у (йәни чен чуәнго) тибәттикигә охшаш сақчи дөлити бәрпа қилишни истәйдикән, униңға мушундақ қилмай башқа амал йоқ. Йәнә келип униң бу җәһәттә қолланған истратегийиси бәкму ‹чечәнләрчә' оттуриға қоюлди: буниңда у чиқимни әң төвән чәккә чүшүрүш үчүн қобул қилмақчи болған сақчиларни вақитлиқ хадим шәклидә қобул қилди. Йәнә бир яқтин бу хизмәт орунлири һәқиқий мәнидин дөләт пуқралири үчүн мулазимәт қилидиған башқа саһәләр вә түрләргә задила охшимайду. Шуңа бу хизмәт орунлири асасий җәһәттин рәсмий болмиған хизмәт тохтамлири арқилиқ толдурулиду. Бу сақчи хизмитигә қобул қилинғанларниң бәзилири дәрвәқә пуқралар мулазимити билән шуғуллинип баққанлар болуши мумкин, әмма мутләқ көп қисми өмридә ундақ иш дегәнләрни қилип бақмиғанлар. Шуңа мушу нуқтидин алғандиму бунчә көп ‹мулазимәтчи' сақчиларни йиғивелишниң орниға уларни җайидила қоюп қойған болса болуверәтти. Йәнә келип бу қобул қилинған сақчиларға берилидиған параванлиққа мунасивәтлик унчә көп сиясәтләрму йоқ. Бу болса йәнә бир яқтин бу хил сақчи қобул қилишниң тәннәрхини техиму төвәнлитиду. Районларниң җуғрапийәлик орунлишиштики пәрқигә асасән бәзи районларда растинла мушундақ сақчилар қошуниға нисбәтән бир еһтияҗ болуши мумкин. Мушу хилдики районларда бу җәһәттә адәм күчи кәмлик қилса, улар ярдәмчи сақчи дегәнләргә бираз юқири мааш берип, бу хизмәткә илтимас қилғучиларни юқирирақ иқтисадий мәнпәәткә ериштүриду. Худди биз көрүп өткинимиздәк, шималдики шихәнзә шәһиридә ишләватқан сақчиларниң мааши җәнубтики йеза игилик районлирида ишләватқан сақчиларниң маашидин хелила юқири.»

Йеңи деһлида олтурушлуқ фирансийәлик язғучи вә журналист, тибәтшунас клавди арпи (Claude Arpi) чен чуәнгониң уйғурлар диярида бунчә зор санда сақчи қошуни бәрпа қилип чиқишини башқа нуқтидин баһалайду. Униң қаришичә, чен чуәнгониң һазир қиливатқанлири пәқәт у тибәтниң партийә секретари болған мәзгилдә нәччә йиллап синақ қилинған «тибәт ретсепи» ни йеңиваштин иҗра қилғанлиқ икән. Униң пикричә, буниңдики мәқсәтләрниң бири, хитай һазир иҗра қиливатқан «бир бәлвағ, бир йол қурулуши» да уйғурлар бөликиниң хитай һөкүмити үчүн ачқучлуқ орун санилидиғанлиқи икән. У бу һәқтики соалимизға елхәт арқилиқ җаваб берип мундақ дәйду: «чен чуәнго шинҗаңни ‹тинчландуруш' қа маңғанда ‹тибәт ретсепи' ни өзи билән биллә елип маңған. Бу йеңи вәзипә шүбһисизки, униң үчүн әмәлниң өскәнликила әмәс, йәнә бир синақ. Чүнки, адәттә шинҗаңниң партийә секретарлири сиясий бюроға әза болиду. У мушу йосунда шинҗаңни тинчландуралиса, буниңға җавабән ашу орунға еришиду. У буниң үчүн өзиниң тибәттә көп қетимлап синақ қилған ‹асманда тор, йәрдә қапқан' дегән услубини сақчи қошуни арқилиқ әмәлгә ашурмақчи болуватиду.»

Адрян зензниң пикричә, «сақчи көп болса җәмийәт бихәтәр болиду» дәп қараш толиму бир тәрәплимә пикир болуп, җәмийәтниң муқим болуш-болмаслиқи сақчиларниң сани билән мунасивәтсиз икән. Әксичә, уйғурлар диярида иҗра болуватқан әһвал һазир миңлап хизмәткә елиниватқан мушу ярдәмчи сақчилар арқилиқ уйғурларни чарлаш, назарәт қилиш, шуниңдәк күтүлмигән һадисиләрниң алдини елиш болмақта. Шуниң үчүн у бундақ зор санда сақчи қобул қилиш арқилиқ уйғурлар диярида «инақ җәмийәт бәрпа қилиш»ниң мумкинчилики бәкму кичик, дәп қарайдикән. У бу һәқтә сөз болғанда мундақ деди: «бу мәсилиләргә башқа бир нуқтидин қарашқа тоғра келиду. Мениңчә, нурғунлиған хитай пуқралири бу хилдики аманлиқ күчлириниң болушини үмид қилиду. Мәсилән, ласа шәһиридә ‹хәлққә қулайлиқ сақчи понкит' лири нурғун җинайәтләрни, мәсилән, янчуқчилиқ яки башқа ушшақ-чүшшәк җинайәтләрни равурус азайтти. Буниң билән ласа наһайити бихәтәр шәһәргә айланди. Ишинимәнки, бәзи тибәт затлириму бу нуқтини дәлилләйду. Әмма миллий зулум, болупму бу хил системида тибәтләр вә уйғурлар нуқтилиқ нишан қилинса, уларниң телефонлири һәрқачан тәкшүрүлүп турса, уларниң өзлири һәрқачан соал-сораққа дуч келип турса, тәкшүрүш понкитлири қәдәмдә бир тәсис қилинип уйғурларни тәкшүрүп турса, бу хил бесим муһити һөкүмәт хизмәтчилиригиму йүкләнсә у һалда нурғунлиған киши мушундақ сақчи понкитлириға йоллинип кетип қалиду. Йәнә бир яқтин бу иҗтимаий тәдбир дәп қариливатиду. Әмма бу һал, шинҗаңда тибәттикидинму бәттәр шәкилдә иҗра қилиниватиду. Мәсилән, бовақларниң исми, сақал-бурут, яғлиқ, йәнә җүмә күнлири җәзмән хизмәт қилиш дегәндәк чарә-тәдбирләр әмәлийәттә аманлиқ үчүн техиму күчлүк болған қайтурма зәрбигә сәвәб болуп қелиши мумкин. Шуңа биз муәййән дәриҗидә мәнпәәтлик болған яки мәнпәәтлик болидиғанлиқи рошән болған бу хил ‹аманлиқ'ниң аллиқачан көплигән чатақларни териватқанлиқиға шаһит болмақтимиз, йәни униң наһайити зор болған бир йошурун хәтәргә һамилидар болуватқанлиқини, шундақла ‹аз санлиқ милләтләр' арисида бир қайтурма зәрбигә орун раславатқанлиқини биз тәсәввур қилалаймиз.»

«Җәнубий хитай сәһәр гезити» ниң мухбири қәшқәрдә аһалиләрни зиярәт қилғанда, даимлиқ янфон тәкшүрүш яки шәхсләрни тәкшүрүшниң асасән уйғурларға қаритилғанлиқини дәлиллигән. Йәрлик аһалиләр болса мухбирға «хәлққә қулайлиқ сақчи понкити» ниң һәқиқәтәнму «қулайлиқ» икәнликини, әмма һөкүмәтниң һазир «аманлиқ»тин башқа һечнәрсигә көңүл бөлмәйдиғанлиқини сөзләп бәргән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт